Það var einhvern tímann í kringum 2010 sem ég lét húðflúra línuna a rose is a rose is a rose is a rose í hring í kringum vinstri olnbogann á mér. Ég hafði þá gengið með flúrið í maganum síðan ég kynntist fyrst skrifum Gertrude Stein í náminu í University of East-Anglia nokkum árum áður, þegar ég skrifaði alveg sérlega misheppnaða ritgerð um bók hennar Tender Buttons. Ég hafði sótt einn ritlistaráfanga á meðan ég var í náminu í UEA en hafði því miður ekki kjark til að skrá mig í ritlistardeildina sjálfa. Í staðinn valdi ég enskar og amerískar bókmenntir, undir því yfirskyni að ég væri ekki nógu vel lesinn enn til að geta skrifað. Ég fékk samt mikið út úr þessum staka ritlistaráfanga og fann að skrifin lágu fyrir mér, þótt ennþá skrifaði ég eingöngu á ensku, of spéhræddur til að bera mig á íslenskri tungu, enda var sífellt verið að skamma mig þar fyrir óvandað mál. Það var ekki fyrr en vandræðalega löngu seinna sem ég hætti loksins þessum feluleik og fór að fást við skáldskap á móðurmáli mínu.
Eftir að ég lauk náminu í UEA hafði ég augastað á ýmsum erlendum ritlistardeildum, og man að ég lá til dæmis lengi yfir heimasíðu háskólans í Vancouver, en ég var mikill Douglas Coupland aðdáandi á þessum árum. Ég hafði mig þó aldrei í að finna út úr umsóknareyðublöðunum, það er að segja þar til þáverandi kærastan mín tilkynnti mér að hún hygðist læra dýrahjúkrun í Skotlandi. Ég ákvað að ég gæti allt eins komið með, gúglaði ritlistardeildir í grenndinni og endaði þannig í Háskólanum í Glasgow.
Blessunarlega átti ég eina-tvær sögur sem ég hafði soðið saman á mögru árunum síðan ég kláraði námið í UEA og gat látið þær fylgja umsókninni. Mig grunar þó að himinháu skólagjöldin sem nemendur utan Evrópusambandsins þurftu að greiða hafi líklega haft meira að segja, en alþjóðlegir nemendur eru, að mér skilst, ein helsta tekjulind breskra háskóla. Í öllu falli komst ég inn, og eftir að ég fékk svarbréfið beið ég ekki boðanna og fór niður á tattoo-stofuna Kingdom Within á Skólavörðustíg þar sem Jón Þór flúraði línur Gertrude Stein á mig. Flúrið var þannig, eftir á að hyggja, einhvers konar yfirlýsing, fyrir sjálfan mig sem aðra, um að ég ætlaði mér að gerast rithöfundur.
Þessa dagana er ég að lesa nýja ævisögu Gertrude Stein, eftir Francescu Wade, og finnst ég vera að kynnast bæði henni og Alice B. Toklas alveg upp á nýtt. Bókin fer djúpt inn í persónuleg rými þeirra en er að mestu laus við hetjudýrkun og snillingsblæti. Gertrude Stein birtist okkur sem temmilega erfið týpa með stórt egó. Sjarmatröll sem, þökk sé arfi foreldra sinna og glöggum fjárfestingum eldri bróður síns, gat sest að í París og elst við listina með þjón og kokk. Hún naut einnig óbilandi trúar Alice B. Toklas, sem (ásamt heimilishjálpinni) sá um allan rekstur heimilisins aðRue de Fleurusnúmer 27 og sló upp varnarmúr í kringum Gertrude Stein svo hún gæti sofið til hádegis og unnið fram á nótt að skrifum sínum og þannig þróað nýja tegund bókmennta. Þetta framlag Alice B. Toklas til bókmenntaflóru tuttugustu aldarinnar er eitthvað sem ævisagan dvelur sérstaklega við, sem og þrotlaus vinna Toklas við að tryggja arfleifð Gertrude Stein öruggan sess í bókmenntasögunni eftir fráfall hennar.
Við lestur ævisögunnar fór ég að velta því fyrir mér hvað það væri sem hefði heillað mig svo mjög við skrif Gertrude Stein á sínum tíma. Það var einkennilegt til þess að hugsa að á tvítugsárum mínum, þegar ég las varla konur (vandræðaleg slagsíða sem ég áttaði mig ekki á fyrr en nokkrum árum síðar), hefði ég fundið mig knúinn til að húðflúra skrif einnar frægust lesbíu bókmenntasögunnar (þótt Gertrude Stein hefði líklega seint titlað sig svoleiðis) á handlegginn á mér. Í mínum eigin skrifum hef ég aldrei sérlega reynt að leika eftir stílbrigði Gertrude Stein, enda er hún einn af þessum höfundum sem ekki er hægt að herma eftir af því að þú “hljómar bara heimskulega”, eins og ég heyrði eitt sinn sagt um Borges. Í eina skiptið sem ég spreytti mig við The Making of Americans botnaði ég hvorki upp né niður í einu né neinu og gafst upp eftir einhverjar tuttugu blaðsíður, þótt ég hafi svosem hámað í mig Sjálfsævisögu Alice B. Toklas, einu eiginlegu metsölubók Gertrude Stein, þar sem hún name-droppar meira en jafnvel Joan Didion.
Ég held að það sem dró mig svo mikið að skrifum Gertrude Stein sé það sama og heillaði mig við bækur Georges Perec, sem mig rámar að ég hafi á einum tímapunkti daðrað við að skreyta mig með líka. Í hans tilviki var það höfundamyndin af honum með köttinn sinn, Duchat, sem ég sá fyrir mér á öxlinni á mér en lét blessunarlega aldrei verða af. (Því má við bæta að allir kettirnir sem Perec átti um ævina hétu Duchat, og leit hann á þá alla sem einn og sama köttinn.) Báðir þessir höfundar voru á einn eða annan hátt heillastjörnur fyrir ungan mann sem vissi að hann langaði að skrifa en vissi jafnframt að hann hefði ekkert að segja. Höfundar sem fundu sér aðrar leiðir inn í gjörninginn sem það er að skrifa en að segja sögu. Í tilfelli Perecs í gegnum leiki og sjálfskapað regluverk, og í tilfelli Getrude Stein í heilagleika þeirrar stundar þar sem þú situr við skrifborðið og lætur höndina leiða þig áfram.
Auðvitað var listsköpun beggja þessara höfunda mun flóknari en svo. Þótt Stein hafi til að byrja með stundað sjálfvirk skrif og jafnvel tekið þátt í rannsókn á slíkum skrifum á meðan hún lagði stund á sálfræði við Harvard háskóla, áður en hún stakk af til Parísar, þá harðneitaði hún því á seinni árum að það væri neitt ómeðvitað við skrif hennar, heldur spryttu þau fram úr djúpri einbeitningu þar sem hvert orð væri þaulrýnt, vegið og metið áður en því væri hagrætt á sínum útvalda stað innan setningarinnar. Að sama skapi var ætíð eitthvað meira í gangi á bak við orðaleiki og upptalningar Perecs, sem virðast mér í dag vera tilraunir til að fanga og varðveita eitthvað sem ekki er hægt að geyma á neinn annan máta en í texta, sbr. þegar hann tyllti sér á kaffihúsi á götuhorni í París og reyndi að fanga allt sem gerðist þar þrjá morgna í röð. (Tentative d’épuisement d’un lieu parisien – „An attempt at exhausting a place in Paris“ í þýðingu Marc Lowenthal. Ég les því miður ekki frönsku nægilega vel til að geta lesið Perec á frummálinu en á mér þann draum að gera það einn daginn.)
Lagt hefur verið að því skóna að í brottnámi bókstafsins e í skáldsögu hans La Disparition, („A Void“ í þýðingu David Bellos, sem einnig notast ekki við nein e) hafi verið tilraun hans til að fjarlægja sjálfan sig, enda inniheldur nafnið Georges Perec heil fjögur e. Aðrir hafa lagt til að í þessu hvarfi eins mikilvægasta sérhljóða franskrar tungu sé hægt að lesa upplifun almennra borgara undir stjórn nasista, þar sem verið var að eyða eða fjarlægja eitthvað úr borgarsamfélaginu (gyðinga og aðra “óæskilega” þjóðfélagshópa, sögu þeirra, ímynd og umhverfi) án þess að neinn gæfi því gaum.
Allt eru þetta þó getgátur, því Perec, sem missti báða foreldra sína áður en hann varð fimm ára, föður sinn á vígvellinum og móður sína í útrýmingarbúðum nasista, er ekki mikið fyrir að stöðva leikinn. Undantekningin er mögulega áttundi kafli W ou le souvenir d’enfance („W, or the Memory of Childhood“ í þýðingu David Bellos), þar sem, textinn skiptist annars vegar í endurminningar Perecs úr æsku, spunnar út frá þeim örfáu ljósmyndum sem hann á af foreldrum sínum, og hinsvegar neðanmálsgreinum við textann þar sem hann gengst við því að hafa skáldað allar þessar minningar því að hann sé í raun ekki með neitt í höndunum. Hann eigi engar raunverulegar minningar um foreldra sína og verði því að láta sér nægja að skrifa til að fylla upp í eyðuna sem fráhvarf þeirra skildi eftir sig. (Tilvitnun úr þeim sama kafla prýðir einmitt opnunarsíðu skáldsögunnar Stol, minni eigin tilraun til að takast á við eyðuna sem fráhvarf föður míns skildi eftir sig.) Bókin er tvískipt: annarsvegar er þar að finna fleiri minningarglefsur úr æsku Perec, og hinsvegar er þar sögð sagan um eyjuna W, þar sem allt samfélagið miðast við keppnisreglur Ólimpíuleikanna; útópía sem verður sífellt gróteskari og ómannúðlegri eftir því sem íþróttafólkið þarf að fylgja flóknari leikreglum og heyja stanslausar keppnir til tryggja stöðu sína í þjóðfélaginu.
Öllum leik fylgir einhver alvara.
*
Bókin mín er núna nokkurn veginn komin í dósina fyrir haustið. Svona snemma? spyrja sumir, en það fer eftir því hvorum megin við hvaða jól þú telur þig vera. Ég hef legið í þessari skáldsögu síðustu fjögur árin eða svo, meira eða minna, og hefur hún hangið inni í ritlaunaumsóknunum mínum mun lengur en það. Mig grunar að ég hafi fengið ritlaunin í ár, þau fyrstu í svolítinn tíma, einmitt út af því að ég gat loksins tekið hana út úr nýjustu umsókninni. (Þótt maður viti svosem aldrei hvað ritlaunanefndin er í raun og veru að hugsa þá þreytist maður seint á að gera þeim upp pælingar.)
Akkúrat núna er ég því staðsettur í því einkennilega limbói sem kallað er „að byrja á einhverju nýju“. Reyndar er það sem um ræðir ekkert nýtt, heldur hugmynd sem spratt upp fyrir nokkrum árum þegar ég hafði engan tíma fyrir hana, og lét mér því nægja að hripa hana niður á blað einhvers staðar þar sem ég gat verið viss um að ramba á hana aftur. Það er í raun og veru það sem það þýðir að byrja á einhverju nýju; að pára eitthvað á blað svo maður gleymi því ekki og eigi til góða þegar fjárhagur, fjölskyldulíf, andleg og líkamleg heilsa raðast loksins saman á þann máta að maður geti helgað sig einu verki í nokkrar vikur, mánuði eða ár í senn. Stephen King notast víst ekki við neinar glósubækur því hann treystir á það að ef hugmyndin sé nógu góð muni hún ekki láta hann í friði þar til hann kemur henni á blað í heilu lagi. Gott fyrir Stebba, segi ég.
Nú er allavega tíminn loksins runninn upp fyrir þessa tilteknu hugmynd og komið að því að færa hana í einhverskonar form, en eins og svo oft áður langar mig mest að hella mér í eitthvað allt annað. Finna út úr bókhaldinu eða dútla í heimasíðunni minni. Kannski væri þá betra að finna sér góðan orðaleik til að koma sér af stað? Ekkert jafn drastískt og að sleppa heilum sérhljóða, en kannski bara sjá hvað maður kemst langt án þess að nota kommur, eða eitthvað? Það væri nú í anda átrúnaðargoðanna minna tveggja beggja. Sem er huggulega Gertrude Stein-leg setning til að enda á.
