Posts

Posted on

KVIKUR FNYKUR

Í vikunni sem leið reis upp dálítil umræða um lykt. Bandarískan ritlistarfnyk, það er að segja. Eiríkur Örn Norðdahl varpaði þessu skemmtilega nýyrði (sem sumir mislásu víst sem ristilsfnyk) fram á Fjallabaksleið sinni og miðað við viðbrögðin þá hafa fleiri fundið þessa angan í loftinu undanfarin ár. Einkennin eru þó á alla vegu. Þau virðast snúa að málfari eða stílbrögðum höfunda sem hafa hlotið þjálfun í að meitla texta sinn þar til hver setning inniheldur engan óþarfa; bækur þar sem persónurnar sjálfar virðast forðast það að æsa sig eða segja eitthvað sem gæti sett senuna á hliðina. Í þessum bókum er víst lítið um atviksorð og annað óþarfa flúr og pjátur sem höfundum er gjarnt að skilja eftir sig þegar þeir fara á flug – ef ég skil þetta rétt. Í grunninn virðist þó hér vera um heldur óljós blæbrigði að ræða, frekar en sjúkdómseinkenni sem hægt er að greina. Tilfinningu fyrir því að hvöss horn sköpunarkraftsins hafi verið slípuð niður og fægð það til lítið er eftir nema glansandi flötur.

Umræðan sem spratt upp úr þessum vangaveltum EÖN um angan og áferð fór þó fljótt að snúast upp í ansi kunnuglegar réttlætingar fyrir ritlist sem gjaldgengu háskólanámi. Kannski ekki að furða þar sem fólk sem sótt hefur slíkt nám (allavega af minni kynslóð) er alvant því að þurfa að svara spurningunni: „En er yfir höfuð hægt að kenna þetta?“ Sjálfur stökk ég að minnsta kosti umsvifalaust til varna og benti t.d. á hvernig ritlistarnám getur tengt og sameinað skrifandi fólk úr ólíkum áttum, og þá sérstaklega fólk sem á kannski ekki í neina höfunda að sækja í nærumhverfi sínu. Líka hvernig eitt það mikilvægasta sem ritlistarnámið kennir þér sé færni í að vega og meta gagnrýni og slá út af borðinu allt sem er ekki til gagns. Aðfinnslur og athugasemdir sem þjóna ekki textanum heldur egói gagnrýnandans og viðhorfi hans til þess hvað teljist til góðra bókmennta og hvað ekki. Þegar maður situr reglulega til borðs með öðrum ungum höfundum og skiptist á að rýna í verk hvors annars þá lærir maður fljótt að þekkja þá sem sjá hvað þú ert að reyna að gera og vilja hjálpa frá þeim sem vilja bara fara eftir settum reglum eða, verst af öllu, finnst þeir þurfa að segja eitthvað gáfulegt af því allir aðrir eru búnir að tala. (Maður lærir líka að vera ekki að eyða orku eða ergelsi í þessar týpur, og um fram allt að taka ekki neitt af þessu persónulega.)

Eftir að hafa setið aðeins með þessi fyrstu varnarviðbrögð fór ég þó að velta því betur fyrir mér hvað það væri í raun og veru sem ylli þessum ímugust sem sumir virðast upplifa þegar þeir lesa texta sem (mögulega) á uppruna sinn hjá höfundi sem farið hefur í gegnum ritlistarnám innan akademískrar stofnunar, frekar en kannski að skapa sig sjálfur einn úti í horni þar til hann sprettur fullmótaður fram á ritvöllinn. Mig grunar nefnilega að það sé ekki verið að fordæma ritlist sem fag, hvað þá ritstjórnina sjálfa. Hér sé frekar um að ræða mótþróa við ákveðna aðferðafræði sem lengi hefur verið til staðar í til dæmis Bandarískum bókmenntum en er tiltölulega nýlega sprottin fram hérlendis, og hefur hugsanlega vaxið samhliða því að ritlist hóf göngu sína sem námsbraut við Háskóla Íslands. Svo virðist sem sumir óttist að með því að sækja nám í ritlist og vinna síðan náið með ýmsum yfirlesurum og ritstjórum muni skrifin sjálf, þetta dásamlega og uggvænlega ferli þar sem höfundur hendir öllu og eldhúsvaskinum inn í handritið, prófar sig áfram og æðir þvers og kruss um textann í leit að viðnámi, vera færð inn í faglega verkferla og vera látin sæta lögmálum verkefnastjórnunar. Að þannig muni eiga sér stað einhvers konar iðnvæðing íslenskra bókmennta, þar sem höfundar leggja verk sín á eitt og sama færibandið og sendi þau af stað í gegnum maskínu sem á hinum endanum spýtir út úr vörum sem auðvelt er að markaðssetja.

Þrátt fyrir að vera mikill talsmaður ritlistarnáms og góðar, faglegrar (en þó umfram allt passasamrar) ritstjórnar, þá skil ég mæta vel þessar áhyggjur. Það er ákveðinn hráleiki sem einkennir íslenskrar bækur. Viss svona ég-bjó-þetta-til- án-þess-að-biðja-neinn-leyfis stemmning sem ég vil alls ekki að glatist. Suma daga finnst mér íslenskar bókmenntar eiginlega vera hálfgerð DIY-sena. Þær eigi meira skylt við jaðartónlistarsenur á borð við black metal eða sýrudjass, sem eru drifnar áfram af blússandi ástríðu og sköpunarkrafti fyrir engan pening. Hér á skerinu gerast hlutirnir hratt og launalaust. Rithöfundar þurfa flestir að finna sér eitthvað að gera samhliða skrifum. Jafnvel á góðu árunum þegar þeim hlotnast kannski 3-6 mánuðir af ritlaunum (langflest okkar sem höfum hlotið ritlaun tilheyra þeim flokki) þá verður samt eitthvað að taka við að launatímabilinu loknu. Nema fólk kjósi heldur að reyna að smyrja úthlutuninni á alla tólf mánuði ársins og fylli síðan upp í gloppurnar í launaseðlinum með ýmiskonar hlutastörfum og íhlaupagiggum. Sjálfur er ég að hripa þessi orð niður í matarpásu í vinnunni minni, þar sem ég stend vaktina eftir hádegi alla virka daga eftir að hafa eytt morgninum við skrifborðið að merja út úr mér skáldskap.

Þessi stöðuga skipting á milli launaðrar og ólaunaðrar vinnu getur verið óttaleg þeysireið. Ætli höfundur sér að gera sig frambærilegan fyrir næstu úthlutun úr launasjóðinum þá er líka eins gott að hann láti ekki líða of langt á milli bóka. Þá á hann á hættu að detta út af sakramentinu í einhver ár og sitja uppi með hálft handrit og engan tíma til að klára það. Íslenskir höfundar geta auk þess verið ansi hreint kvikir og virðast óhræddir við að hoppa fram og til baka á milli útgefenda við minnsta tilefni. Oftar en ekki, grunar mig, liggur að baki slíkum tilfæringum ágreiningur um hvort bókin sem þeir eru með í smíðum sé tilbúin til útgáfu eða ekki; hvort sem höfundi þykir útgefandinn vera að storka fagurfræðilegum sjónarmiðum verksins með því að fara fram á frekari endurskrif, eða hann er bara kominn með nóg af bókinni og langar að koma henni út og snúa sér að þeirri næstu í röðinni.

Hverjar sem ástæðurnar eru þá tel ég mig geta sagt með nokkurri vissu að bækur á Íslandi eyði almennt mun skemmri tíma í handriti en annars staðar. Það er ekki óalgengt að enn sé verið að dútla í próförk sem ætluð er til útgáfu um jólin þótt vel sé liðið á ágúst, og jafnvel alveg fram í september í sumum tilvikum. Kapphlaupið um að koma bókinni út fyrir þessi jól en ekki næstu er eitthvað ég hef séð höfunda fórna ýmsu fyrir: samböndum, fjárhagslegu öryggi (því litla sem við höfum) og jafnvel viðmiðum sínum hvað varðar frágang og úrvinnslu. Þegar maður er að vinna sig í gegnum jólabókaflóðsbunkann í janúar stendur maður sig síðan oftar en ekki að því að hugsa: „Æ, ef þessi hefði bara fengið aðeins meiri tíma…“

En samt. Tíminn læknar ekki öll sár. Þótt þessi þeysireið taki stundum á þá leiðir hún líka af sér ýmiskonar ávexti sem ég vil alls ekki missa úr íslensku bókmenntaflórunni. Þökk sé þessu óðagoti okkar sleppur oft ýmislegt í gegn sem væri fljótt barið út úr bókum annars staðar. Duttlungar, leikgleði, tilraunir, raus, langlokur, endurtekningar, hálfkák, pælingar, naflaskoðanir, útúrsnúningar. Blæbrigði og áferð sem einhverjir myndu kannski telja til vankanta sem betra væri að slípa niður áður en almenningi er hleypt í verkið. Persónulega finnst mér þó oft skemmtilegt að geta komið auga á fingraför listamannsins í leirnum, frekar en að standa bara frammi fyrir gljáfægðri kúlu.

Posted on

LEIKIR

Það var einhvern tímann í kringum 2010 sem ég lét húðflúra línuna a rose is a rose is a rose is a rose í hring í kringum vinstri olnbogann á mér. Ég hafði þá gengið með flúrið í maganum síðan ég kynntist fyrst skrifum Gertrude Stein í náminu í University of East-Anglia nokkum árum áður, þegar ég skrifaði alveg sérlega misheppnaða ritgerð um bók hennar Tender Buttons. Ég hafði sótt einn ritlistaráfanga á meðan ég var í náminu í UEA en hafði því miður ekki kjark til að skrá mig í ritlistardeildina sjálfa. Í staðinn valdi ég enskar og amerískar bókmenntir, undir því yfirskyni að ég væri ekki nógu vel lesinn enn til að geta skrifað. Ég fékk samt mikið út úr þessum staka ritlistaráfanga og fann að skrifin lágu fyrir mér, þótt ennþá skrifaði ég eingöngu á ensku, of spéhræddur til að bera mig á íslenskri tungu, enda var sífellt verið að skamma mig þar fyrir óvandað mál. Það var ekki fyrr en vandræðalega löngu seinna sem ég hætti loksins þessum feluleik og fór að fást við skáldskap á móðurmáli mínu.

Eftir að ég lauk náminu í UEA hafði ég augastað á ýmsum erlendum ritlistardeildum, og man að ég lá til dæmis lengi yfir heimasíðu háskólans í Vancouver, en ég var mikill Douglas Coupland aðdáandi á þessum árum. Ég hafði mig þó aldrei í að finna út úr umsóknareyðublöðunum, það er að segja þar til þáverandi kærastan mín tilkynnti mér að hún hygðist læra dýrahjúkrun í Skotlandi. Ég ákvað að ég gæti allt eins komið með, gúglaði ritlistardeildir í grenndinni og endaði þannig í Háskólanum í Glasgow.

Blessunarlega átti ég eina-tvær sögur sem ég hafði soðið saman á mögru árunum síðan ég kláraði námið í UEA og gat látið þær fylgja umsókninni. Mig grunar þó að himinháu skólagjöldin sem nemendur utan Evrópusambandsins þurftu að greiða hafi líklega haft meira að segja, en alþjóðlegir nemendur eru, að mér skilst, ein helsta tekjulind breskra háskóla. Í öllu falli komst ég inn, og eftir að ég fékk svarbréfið beið ég ekki boðanna og fór niður á tattoo-stofuna Kingdom Within á Skólavörðustíg þar sem Jón Þór flúraði línur Gertrude Stein á mig. Flúrið var þannig, eftir á að hyggja, einhvers konar yfirlýsing, fyrir sjálfan mig sem aðra, um að ég ætlaði mér að gerast rithöfundur.

Þessa dagana er ég að lesa nýja ævisögu Gertrude Stein, eftir Francescu Wade, og finnst ég vera að kynnast bæði henni og Alice B. Toklas alveg upp á nýtt. Bókin fer djúpt inn í persónuleg rými þeirra en er að mestu laus við hetjudýrkun og snillingsblæti. Gertrude Stein birtist okkur sem temmilega erfið týpa með stórt egó. Sjarmatröll sem, þökk sé arfi foreldra sinna og glöggum fjárfestingum eldri bróður síns, gat sest að í París og elst við listina með þjón og kokk. Hún naut einnig óbilandi trúar Alice B. Toklas, sem (ásamt heimilishjálpinni) sá um allan rekstur heimilisins aðRue de Fleurusnúmer 27 og sló upp varnarmúr í kringum Gertrude Stein svo hún gæti sofið til hádegis og unnið fram á nótt að skrifum sínum og þannig þróað nýja tegund bókmennta. Þetta framlag Alice B. Toklas til bókmenntaflóru tuttugustu aldarinnar er eitthvað sem ævisagan dvelur sérstaklega við, sem og þrotlaus vinna Toklas við að tryggja arfleifð Gertrude Stein öruggan sess í bókmenntasögunni eftir fráfall hennar.

Við lestur ævisögunnar fór ég að velta því fyrir mér hvað það væri sem hefði heillað mig svo mjög við skrif Gertrude Stein á sínum tíma. Það var einkennilegt til þess að hugsa að á tvítugsárum mínum, þegar ég las varla konur (vandræðaleg slagsíða sem ég áttaði mig ekki á fyrr en nokkrum árum síðar), hefði ég fundið mig knúinn til að húðflúra skrif einnar frægust lesbíu bókmenntasögunnar (þótt Gertrude Stein hefði líklega seint titlað sig svoleiðis) á handlegginn á mér. Í mínum eigin skrifum hef ég aldrei sérlega reynt að leika eftir stílbrigði Gertrude Stein, enda er hún einn af þessum höfundum sem ekki er hægt að herma eftir af því að þú “hljómar bara heimskulega”, eins og ég heyrði eitt sinn sagt um Borges. Í eina skiptið sem ég spreytti mig við The Making of Americans botnaði ég hvorki upp né niður í einu né neinu og gafst upp eftir einhverjar tuttugu blaðsíður, þótt ég hafi svosem hámað í mig Sjálfsævisögu Alice B. Toklas, einu eiginlegu metsölubók Gertrude Stein, þar sem hún name-droppar meira en jafnvel Joan Didion.

https://globallovemuseum.net/wp-content/uploads/2019/06/steintoklas4.jpg

Ég held að það sem dró mig svo mikið að skrifum Gertrude Stein sé það sama og heillaði mig við bækur Georges Perec, sem mig rámar að ég hafi á einum tímapunkti daðrað við að skreyta mig með líka. Í hans tilviki var það höfundamyndin af honum með köttinn sinn, Duchat, sem ég sá fyrir mér á öxlinni á mér en lét blessunarlega aldrei verða af. (Því má við bæta að allir kettirnir sem Perec átti um ævina hétu Duchat, og leit hann á þá alla sem einn og sama köttinn.) Báðir þessir höfundar voru á einn eða annan hátt heillastjörnur fyrir ungan mann sem vissi að hann langaði að skrifa en vissi jafnframt að hann hefði ekkert að segja. Höfundar sem fundu sér aðrar leiðir inn í gjörninginn sem það er að skrifa en að segja sögu. Í tilfelli Perecs í gegnum leiki og sjálfskapað regluverk, og í tilfelli Getrude Stein í heilagleika þeirrar stundar þar sem þú situr við skrifborðið og lætur höndina leiða þig áfram.

Auðvitað var listsköpun beggja þessara höfunda mun flóknari en svo. Þótt Stein hafi til að byrja með stundað sjálfvirk skrif og jafnvel tekið þátt í rannsókn á slíkum skrifum á meðan hún lagði stund á sálfræði við Harvard háskóla, áður en hún stakk af til Parísar, þá harðneitaði hún því á seinni árum að það væri neitt ómeðvitað við skrif hennar, heldur spryttu þau fram úr djúpri einbeitningu þar sem hvert orð væri þaulrýnt, vegið og metið áður en því væri hagrætt á sínum útvalda stað innan setningarinnar. Að sama skapi var ætíð eitthvað meira í gangi á bak við orðaleiki og upptalningar Perecs, sem virðast mér í dag vera tilraunir til að fanga og varðveita eitthvað sem ekki er hægt að geyma á neinn annan máta en í texta, sbr. þegar hann tyllti sér á kaffihúsi á götuhorni í París og reyndi að fanga allt sem gerðist þar þrjá morgna í röð. (Tentative d’épuisement d’un lieu parisien – „An attempt at exhausting a place in Paris“ í þýðingu Marc Lowenthal. Ég les því miður ekki frönsku nægilega vel til að geta lesið Perec á frummálinu en á mér þann draum að gera það einn daginn.)

Sagt hefur verið að með brottnámi bókstafsins e í skáldsögu hans La Disparition, („A Void“ í þýðingu David Bellos, sem einnig notast ekki við nein e) hafi Perec ætlað sér að fjarlægja sjálfan sig, enda inniheldur nafnið Georges Perec heil fjögur e. Aðrir hafa lagt til að í þessu hvarfi eins mikilvægasta sérhljóða franskrar tungu sé hægt að lesa upplifun almennra borgara undir stjórn nasista, þar sem verið var að eyða eða fjarlægja eitthvað úr borgarsamfélaginu (gyðinga og aðra “óæskilega” þjóðfélagshópa, sögu þeirra, ímynd og umhverfi) án þess að neinn gæfi því gaum.

Allt eru þetta þó getgátur, því Perec, sem missti báða foreldra sína áður en hann varð fimm ára, föður sinn á vígvellinum og móður sína í útrýmingarbúðum nasista, er ekki mikið fyrir að stöðva leikinn. Undantekningin er mögulega áttundi kafli W ou le souvenir d’enfance („W, or the Memory of Childhood“ í þýðingu David Bellos), þar sem, textinn skiptist annars vegar í endurminningar Perecs úr æsku, spunnar út frá þeim örfáu ljósmyndum sem hann á af foreldrum sínum, og hinsvegar neðanmálsgreinum við textann þar sem hann gengst við því að hafa skáldað allar þessar minningar því að hann sé í raun ekki með neitt í höndunum. Hann eigi engar raunverulegar minningar um foreldra sína og verði því að láta sér nægja að skrifa til að fylla upp í eyðuna sem fráhvarf þeirra skildi eftir sig. (Tilvitnun úr þeim sama kafla prýðir einmitt opnunarsíðu skáldsögunnar Stol, minni eigin tilraun til að takast á við eyðuna sem fráhvarf föður míns skildi eftir sig.) Bókin er tvískipt: annarsvegar er þar að finna fleiri minningarglefsur úr æsku Perec, og hinsvegar er þar sögð sagan um eyjuna W, þar sem allt samfélagið miðast við keppnisreglur Ólimpíuleikanna; útópía sem verður sífellt gróteskari og ómannúðlegri eftir því sem íþróttafólkið þarf að fylgja flóknari leikreglum og heyja stanslausar keppnir til tryggja stöðu sína í þjóðfélaginu.

Öllum leik fylgir einhver alvara.

*

Bókin mín er núna nokkurn veginn komin í dósina fyrir haustið. Svona snemma? spyrja sumir, en það fer eftir því hvorum megin við hvaða jól þú telur þig vera. Ég hef legið í þessari skáldsögu síðustu fjögur árin eða svo, meira eða minna, og hefur hún hangið inni í ritlaunaumsóknunum mínum mun lengur en það. Mig grunar að ég hafi fengið ritlaunin í ár, þau fyrstu í svolítinn tíma, einmitt út af því að ég gat loksins tekið hana út úr nýjustu umsókninni. (Þótt maður viti svosem aldrei hvað ritlaunanefndin er í raun og veru að hugsa þá þreytist maður seint á að gera þeim upp pælingar.)

Akkúrat núna er ég því staðsettur í því einkennilega limbói sem kallað er „að byrja á einhverju nýju“. Reyndar er það sem um ræðir ekkert nýtt, heldur hugmynd sem spratt upp fyrir nokkrum árum þegar ég hafði engan tíma fyrir hana, og lét mér því nægja að hripa hana niður á blað einhvers staðar þar sem ég gat verið viss um að ramba á hana aftur. Það er í raun og veru það sem það þýðir að byrja á einhverju nýju; að pára eitthvað á blað svo maður gleymi því ekki og eigi til góða þegar fjárhagur, fjölskyldulíf, andleg og líkamleg heilsa raðast loksins saman á þann máta að maður geti helgað sig einu verki í nokkrar vikur, mánuði eða ár í senn. Stephen King notast víst ekki við neinar glósubækur því hann treystir á það að ef hugmyndin sé nógu góð muni hún ekki láta hann í friði þar til hann kemur henni á blað í heilu lagi. Gott fyrir Stebba, segi ég.

Nú er allavega tíminn loksins runninn upp fyrir þessa tilteknu hugmynd og komið að því að færa hana í einhverskonar form, en eins og svo oft áður langar mig mest að hella mér í eitthvað allt annað. Finna út úr bókhaldinu eða dútla í heimasíðunni minni. Kannski væri þá betra að finna sér góðan orðaleik til að koma sér af stað? Ekkert jafn drastískt og að sleppa heilum sérhljóða, en kannski bara sjá hvað maður kemst langt án þess að nota kommur, eða eitthvað? Það væri nú í anda átrúnaðargoðanna minna tveggja beggja. Sem er huggulega Gertrude Stein-leg setning til að enda á.

Posted on

STILLANSAR OG HLUTASTÖRF OG ÓVANDAÐ MÁL

Ég fékk nýjan yfirlestur á handritið mitt um daginn, líklega minn síðasta fyrir utan lokayfirferðina frá ritstjóranum mínum hjá Forlaginu.

Það var margt merkilegt sem kom upp í þessum lestri, og eiginlega allt saman í fyrsta hluta bókarinnar. Sá hluti hafði þá legið ósnertur í ansi langan tíma, á meðan ég reyndi að þræða leiðina í átt að endinum og láta allt saman ganga upp og allar persónur haga sér temmilega eðlilega (þó ekki of). Ég hafði hingað til talið fyrsta hlutann því sem næst settan í stein. Hann var undirstaðan sem öllu hinu bákninu var tyllt ofan á. Hann er svo sem ennþá sú undirstaða, en það var merkilegt að sjá og rifja upp hve lengi ég vafraði villuráfandi um landslag bókarinnar á meðan ég var að skrifa fyrstu 100 blaðsíðurnar eða svo. Prófaði eitt og annað, fór í ýmsar áttir, og stakk niður hinum og þessum persónum sem sumar tóku við sér og gerðu eitthvað, aðrar ekki.

Á meðan ég stóð í þessum fyrstu skrifum, fyrir svo löngu síðan, var ég nefnilega í raun enn að reyna að komast að því um hvað bókin væri, hvert sagan ætlaði sér og hverjar persónurnar voru. Þetta var þannig bók, að minnsta kosti svona fyrst um sinn. Svona bók sem þú ferð af stað með áður en þú ert fyllilega búinn að átta þig á því hvað þú ert að reyna að gera. Kannski byrja flestar bækur svoleiðis, en núna veit ég allavegana um hvað bókin er, og það er gott. Það kom því þeim mun meira á óvart þegar mér var bent á allt óþarfa brakið og dótið sem ég hafði mátað og prófað á sínum tíma í leit að svörum. Allt of mikið af því lá bara ennþá þarna. Ég var eins og húsasmiður sem hefur slórað svo lengi við verkið að það er líkt og stillansinn sé orðinn partur af húsinu, ekki bara stoðgrind sem þarf á endanum að rífa. Það var semsagt kominn tími á ærlega tiltekt, sem er það sem ég hef verið að brasa við undanfarinn mánuð.

Hið klassíska “Höfundur skrifar undir útgáfusamning” content.

Hverju sem því líður þá er ég núna búinn að undirrita útgáfusamning við Forlagið fyrir bókina, og mun hún koma út í haust. Þetta verður mín fyrsta jólabók. Ákveðið spennufall þar, jafnvel þótt ég hafi auðvitað verið að vinna með ritstjóranum mínum í einhver ár með einmitt þetta markmið í huga. Blessunarlega hafa þau hjá Forlaginu alltaf verið til í að lesa aftur, sem er allt annað en sjálfsagt í svona löngu ferli.

Ég er reyndar líka með smásögu í nýjasta hefti Tímarits Máls og menningar, sögu í lengri kantinum sem heitir Íslendingar. Í fullum trúnaði þá er hún unnin upp úr skrifum sem féllu til við ritun nýju bókarinnar. Hugmynd sem mér fannst ég þurfa að kafa ofan í en sá á endanum að þjónaði ekki frásögninni  sem heild, eða átti ekki endilega heima í henni. Ég er glaður að TMM hafi skotið skjólhúsi yfir þau skrif.

TIl viðbótar á ég líka stutta sögu í væntanlegu þrjátíu ára afmælishefti ritlistardeildar Glasgow háskóla, þar sem ég sótti mér námslánaskuld fyrir lífstíð á árunum 2011-2013. Afmælinu verður fagnað með pompi og pragt um mánaðarmótin, en því miður verð ég fjarri góðu gamni. Gaman samt að fá að vera með í útgáfunni, ekki síst þökk sé ötulu starfi ofurtöffarans Larissu Kyzer, sem þýddi skrifin sem um ræðir fyrir mig í snatri.

Aftur í hlýju faðmlagi Gröndalshúss.

Já, og svo fékk ég listamannalaun. Sex mánuði. Það eru fyrstu ritlaunin mín í nokkur ár. Til að nýta þau sem best er ég búinn að færa mig úr kytrunni minni í Þjóðarbókhlöðunni og aftur í Gröndalshús í Grjótaþorpinu, og sit þar nú alla virka morgna við skrifin til hádegis, áður en ég stekk á vakt í Bóksölu stúdenta. Ég ímynda mér að margir geti ekki hugsað sér slíkt fyrirkomulag, að þurfa sífellt að hlaupa frá handritinu rétt þegar maður er kominn á flug, en fyrir mig hefur það hentað ágætlega. Það er alltaf eitthvað eftir í tankinum til næsta dags. Tímapressan rekur mig að skrifborðinu strax í bítið og ég veit um leið hvar ég skildi við allt þegar ég neyddist til að loka skjalinu daginn áður til að verða ekki of seinn í vinnuna. Þar að auki er ég búinn að gulltryggja mér amk 4 tíma á dag þar sem ég er ekkert að hugsa neitt um skrifin, á meðan ég brugga latte og eltist við bækur í hillunum í Bóksölunni.

Fyrsti svanurinn minn (hann var reyndar óvart)

Ég hef nefnilega mikla trú á mikilvægi þess að gefa sér tíma á degi hverjum til að hugsa ekkert um að skrifa. Að leyfa því sem þú ert nýbúinn að festa á blað að krauma á bakhellu undirmeðvitundarinnar. Að sama skapi gerir þetta fyrirkomulag mér kleift að vera í hálfu starfi sem höfundur í tólf mánuði ársins, frekar en að vera í heilu starfi í sex, auk þess sem viðvarandi afkomukvíðinn sem hefur yfirleitt einkennt launatímabil mín hjá sjóðnum liggur í dvala á meðan ég hef hlutastarf sem léttir á öllum þeim gjöldum sem fylgja því að greiða sjálfum sér laun og að standa báðum megin við borðið þegar kemur að lífeyrissjóðs- og séreignargreiðslum.

Í grunninn er ég samt bara ekki allnighter gæi. Ég hef aldrei verið góður í því að vinna í einhverri svaka törn á síðustu stundu og öfundaði oft vini mína í háskólanáminu úti sem voru færir um það, eyddu jafnvel heilum sólarhingi í ritverinu daginn fyrir skiladag og héldu sér gangandi með því að kíkja inn á klósett og fá sér nös. Yfirleitt fengu þessir félagar mínir jafnvel betri einkunnir en ég fyrir verkefnin sín, enda eldklárir, en ég vissi betur en að reyna að leika þetta eftir. Til að hlutirnir gangi upp hjá mér þarf ég að eiga í föstu og reglubundnu sambandi við handritið mitt, geta kíkt á það á degi hverjum (eða svo gott sem) og fært til nokkrar kommur eða bætt við svona 3-500 orðum (á góðum degi).

Það helsta sem ég sakna þó við að hafa ekki frítímann eftir hádegi er að það gefur mér minni tíma til skrifa eins og þessara, sem geta verið svo góð og nærandi fyrir sálina. Þegar þú stendur í því ferli að skrifa skáldsögu, sem allavegana í mínu tilviki getur tekið einhver ár, þá er það ótrúlega gefandi að eiga sér rými þar sem þú getur hent einhverju út í kæruleysi, leyft þér að hripa eitthvað niður og ýta á send án þess að liggja yfir hverju orði og þrauthugsa hverja pælingu. Hér hef ég nefnilega gefið sjálfum mér leyfi til að skrifa eins óvandað og ég vil. Ef það er ekki nú þegar augljóst.

DgoHn er næs væb. Prófið að hlaupa með honum.
Posted on

TÍMINN OG TONY HAWK 2

Listamannalaunaumsókn ársins er flogin af stað, sem þýðir að ég þarf blessunarlega ekki að spá meira í listamannalaununum fyrr en í desember þegar kemur að úthlutun, þótt umræðan virðist svosem vera farin á fullt nú þegar þökk sé stórfurðulegri úttekt Morgunblaðsins á afrakstri launanna undanfarin 25 ár. Nóg hægt að lesa um það annars staðar og ekki nenni ég að rífast við Stefán Einar, eiðbundinn svaramann miðilsins á Facebook. Ég var með slökkt á bæði Facebook og Instagram í allt sumar og sakna þess mjög, langar mest að skríða beint aftur inn í hellinn minn, en hingað er ég samt kominn. “Allir höfundar vilja vera lesnir, sama hverju öðru þeir halda fram.” Það sagði við mig ónefndur útgefandi, gamall í hettunni, og líklega er það alveg satt. Engu að síður stend ég mig oft og tíðum að því að daðra við hugmyndina um að klára að fylgja þessari næstu bók eftir á samfélagsmiðlum og slökkva síðan varanlega á sjoppunni. Svo koma dagar eins og í dag þegar fólk hnakkrífst (eða þ.e.a.s. fólk annars vegar og Stefán Einar hins vegar) um listamannalaun og ég stend mig að því að skrolla mig í gegnum allar athugasemdirnar, uppfullur af þórðargleði og meinfýsni, samhliða óhug yfir því hvað maður geti verið skelfilega sjálfhverfur og viðkvæmur þegar kemur að þeim málefnum sem snerta mann beint í veskið.

Ég hef svo sem hvort eð er ekki verið á ritlaunum síðan 2022, að mig minnir, en fékk reyndar 350 þúsund úr starfssjóði RSÍ í ár til að klára handritið mitt, einn af örfáum höfundum sem voru svo heppnir að fá úthlutun úr þeim magra en mikilvæga sjóði, sem mig grunar að margir viti ekki af. Nú stefnir allt (7,9,13, bank í planka etc.) í að bókin sem ég hef verið að vinna að síðustu fjögur árin eða svo komi út á næsta ári, og því gaman að geta loksins tekið hana út úr umsókninni og sótt um eitthvað nýtt, sem í mínu tilviki er reyndar bara önnur skáldsaga sem er búin að vera inni í umsókninni í einu eða öðru formi undir ýmsum titlum síðan sirka 2021. Hin alræmda “bakhellubókin” sem flestir höfundar kannast líklega við.

Mér er reyndar farið að finnast það ágætis haustvenja að setjast niður og dútla í þessari blessuðu umsókn; líta yfir umsókn síðasta árs og rifja upp hvað það var sem ég ætlaði mér að gera, reyna að átta mig á því hvernig það sé að ganga og spá síðan í spilin um hvað mig langi að gera næst. Auðvitað er alltaf næs þegar maður fær eitthvað fyrir snúð sinn, en blessunarlega er það enginn heimsendir þegar maður hefur ekkert upp úr krafsinu. Ekki lengur, að minnsta kosti. Ég hef bara einu sinni verið búinn að mála mig það illilega út í horn að ég var farinn að treysta á listamannalaunin, og grunar að ég hafi ekki verið neitt sérstaklega skemmtilegur það árið. Núna hugsa ég meira um úthlutanirnar eins og góðan meðbyr. Ef ég fæ smá summu dugar það til að koma mér á áfangastað fyrr en ætla mætti, en ef ekki þá duggar maður bara áfram í rétta átt eftir bestu getu. Það kemur alltaf bók á endanum.

Nose manual combo í TH2, flugskýlið, grunar mig.

Stundum hugsa ég til alls tímans sem sóaði þegar ég var unglingur. Allra klukkustundanna sem fóru í að fullkomna darkslide flipp í Tony Hawk 2, t.a.m. Allt sem hægt hefði verið að skrifa og skapa á þessum klukkutímum. En staðreyndin er sú að ég gat aldrei skrifað neitt sem var einhvers virði fyrr en ég uppgötvaði hve dýrmæt auðlind tíminn er. Núna, þegar ég næ flesta daga bara tveimur tímum á morgnanna í litlu kytrunni minni á Þjóðarbókhlöðunni, áður en ég fer að selja bækur og brugga latte í Bóksölunni, og síðan í Eddu að semja orðabókarflettur og grafa upp góð jafnheiti, er ég engu að síður mun afkastameiri en ég hef oft verið þegar ég bjó tæknilega séð að meiri tíma til að skrifa.

Kannski er það samt bara af því að ég er meira og minna búinn að vera í endurskrifunar- og ritstjórnarferli undanfarið ár, að skjóta nýjum köflum og senum inn í bókina til að reyna að ná taki á einhverju sem ég veigraði mér við að glíma við í síðustu atrennu, og líka stroka út eitt og annað sem mér þótti allt of dýrmætt áður en sé núna að er ekkert annað en ódýrt pjátur til þess gert að sýna fram á hvað ég sé klár og djúpt hugsandi höfundur.

Á komandi ári mun ég á einhverjum tímapunkti þurfa að taka fyrstu skrefin í alveg nýrri bók, hugmynd sem hefur verið á bakhellunni ansi lengi og ég sé núna loksins fram á að geta hellt mér í af fullum krafti. Þegar að því kemur þá verður efalaust nóg af klukkutímum sem munu fara í að stara út um gluggann, eða skoða samfélagsmiðla, eða vaska upp með hlaðvarp í eyrum, eða kannski jafnvel taka nokkur manual combo í Tony Hawk 23 (eða hvað sem það er komið upp í núna). Hvað sem er annað en að þurfa að sitja mínútunni lengur við skrifborðið og reyna af veikum mætti að tína til og raða saman orðum í von um að einn daginn – kannski ekki fyrr en eftir önnur þrjú eða fjögur ár – verði þau fær um að standa undir sér sjálf.

–

Annars birtist loksins nýja Godchilla platan í innhólfinu hjá mér í dag, langþráð, í morgunholskeflunni af Bandcamp-tölvupóstum. Ég er nú þegar búinn að tryggja mér eintak á vínyl (glærum, obv.) í gegnum Smekkleysu og bíð spenntur eftir að heyra gripinn í heild sinni.

Haustið er komið. Það máttu bóka

Posted on

BÆKUR, SÍGARETTUR OG METALL

Gubba hori að gubba hori

Ég keypti bók um helgina. Kaupin voru ákveðið viðbragð við þeirri skelfilegu uppgötvun að ég var bókarlaus og umkringdur fólki sem ég þekkti ekki. Ég var staddur á Worship Fest-tónleikunum á Bird, einstaklega huggulegri lítilli rokkbúllu sem opnaði fyrir ekki svo löngu á horninu á móti Gauknum og er mögulega síðasta vígið í Reykjavík þar sem enn er hægt að fá bjór í 0,5 lítra glösum.

Katherine Mansfield var víst algjör villingur og hefði örugglega fílað Gubba hori

Ég beið ekki boðana, lagði glasamottu yfir bjórglasið mitt (ég endurtek, 0,5) og skaust yfir í Eymundsson Austurstræti. Á standi í erlendu deildinni fann ég Miss Brill, litla Penguin-útgáfu með þremur smásögum eftir Katherine Mansfield á 999 kr. Reyndar eru þessar sögur líklega allar í safninu hennar sem ég á heima en það skiptir ekki máli og bókin var þar að auki í fullkominni stærð fyrir rassvasann. Ég andaði léttar og hélt aftur á Bird og las sögur Mansfield um frík og listafólk á öðrum áratug síðasta aldar þar til hátalarnir byrjuðu að snarka þegar fyrsta hljómsveitin, Gubba Hori, steig á svið.

Auk Gubba Hors voru Svartþoka líka að spila og svo bandaríska stóner-hljómsveitin Hippie Death Cult, en ef satt skal segja var aðal ástæða mín fyrir að kaupa miðann – fyrir utan bara að styðja fólk sem leggur á sig það þarfaverk að flytja inn erlendar hljómsveitir til Íslands – vonin um að fá loksins að sjá World Narcosis, sem er ein af þessum stórkostlegu íslensku hljómsveitum sem ég bara missti alveg af því ég var í einni af mínum útlegðum á erlendri grundu á þeim árum þegar þær voru að spila hvað mest, og hef því aldrei séð live. Það sama á við um til dæmis Plastic Gods, Svartadauða, Logn, og fleiri og fleiri merkisbönd, fæst hver eru ennþá að spila.

World Narcosis á sviði og út um allt

Ég hef verið að fara einn á tónleika alveg síðan ég var svona 15-16 ára, þegar ég uppgötvaði fyrst íslensku harðkjarnasenuna, á svipuðum tíma og flestir vinir mínir voru akkúrat að vaxa upp úr svona öskri. Ég gat sjaldnast fundið neinn til að koma með mér og eftir að ég fékk bílprófið keyrði ég oft einn úr Mosó og lagði Daewoo-bifreið fjölskyldunnar á gamla malarstæðinu við Bæjarins bestu (þar sem Hafnartorg stendur núna) til að komast í pittinn á Kakóbarnum við Aðalstræti og seinna í Hinu húsinu í Austurstræti, þar sem maður þurfti að hlaupa upp fjórar hæðir til að sjá hljómsveitirnar. Á þessum stöðum sá ég Mínus, SnaFu, Citizen Bob, Changer, Spildog, Lunchbox, Sólstafi, Myrk, Fighting Shit, Gavin Portland, Forgarð Helvítis, Dys, Innvortis, Celestine, Gone Postal og fleiri og fleiri hljómsveitir sem ég er löngu búinn að gleyma nöfnunum á, sumar hverjar entust líklega ekki lengur en eitt-tvö gigg. Blessunarlega er þó ennþá hægt að sjá margar þeirra á Youtube-rásinni hans Valla dordinguls, sem við stöndum öll í þakkarskuld við fyrir að hafa tekið að sér að vera stofnanaminni íslenskrar öfgatónlistar.

Ég man að á Kakóbarnum var biti í loftinu beint fyrir framan sviðið og þar tyllti ég gleraugunum mínum á meðan vindmyllurnar voru hvað mestar á gólfinu. Ég ætlaði mér ekki að endurtaka mistökin sem ég gerði á Length of Time tónleikunum í gömlu hlöðunni í Grafavoginum, þegar ég fékk Bóas í Vígspá í andlitið í miðju crowd-sörfi og gleraugun flugu eitthvert út í buskann. Restina af tónleikunum sá ég bara í móðu. Það sama átti sér stað á Rammstein tónleikunum í höllinni þegar einhver choko með gelað og aflitað hár sparkaði, líklega óvart, í andlitið á mér með hnausþykku Buffalo-skónum sínum.

Mig grunar sterklega að ég hafi líka verið með bók á mér í þá daga, í gömlu leðurskólatöskunni hennar mömmu sem ég eignaði mér og eyðilagði síðan gjörsamlega með því að tússa hana alla út í hljómsveitarnöfnum og jafnvel skrúfa nokkra stálgadda í hana líka. Líklega hefur það þá verið Fight Club eða Invisible Monsters eftir Chuck Palahniuk sem var í töskunni, eða Hard Boiled Wonderland and the End of the World eftir Murakami, eða Shampoo Planet eða Life After God eftir Douglas Coupland, eða einhver greinasöfn eftir Hunter S. Thompson. Þetta var í þá daga þegar maður var ennþá sífellt að finna bækur sem manni fannst mind-blowing og öðruvísi en allt sem maður hafði lesið áður, annað en í dag þar sem maður á það til að detta stundum í þann leiðindagír að finnast maður hafa séð þetta allt.

Bækurnar í hliðartöskunni voru afþreying, eitthvað til að drepa tímann með þegar maður beið eftir strætó eða á meðan næsta hljómsveit var að stilla upp og skipta út gítarstrengjum, en þær voru líka ákveðin feimnisbrynja. Varnarveggur á milli mín og heimsins sem gerði mér kleift að komast hjá því að þurfa að tala við einn né neinn nema ég væri ávarpaður af fyrra bragði, hvað þá að þurfa að sitja með hendur í skauti og stara út í loftið eins og kríp eða lúser.

Einhver minnti mig á það um daginn hvernig það var þegar enn mátti reykja inni á börunum, hvernig maður endaði á að keðjureykja ef maður sat einn til borðs til að virðast hafa eitthvað að gera. Svo komu Nokia-símarnir og Snake og heimurinn breyttist. Í dag höfum við símana okkar. Kannski betra fyrir lungun, en það er spurning með geðheilsuna? Fyrir mitt leyti tel ég allaveganna að af þessum þremur feimnishækjum sem maður getur stutt sig við til að komast hjá því að tala við ókunnuga og líta út eins og lúser séu bækurnar heilsusamlegri og ódýrari til lengdar en bæði símarnir og sígaretturnar.

Posted on

ÝMISLEGT UM SKRIÐJÖKLA OG ENDURSKRIF

Nýjasta skrifstofan mín, með útsýni yfir Hólavallagarð

Ég stend í endurskrifum þessa dagana. Reyndar mætti segja að ég sé meira og minna búinn að vera í endurskrifum síðasta árið, eða jafnvel síðustu tvö árin; á sífelldu vappi í landslagi þar sem ég þekki hvern hól en er samt alltaf að velta við steinum í von um að finna eitthvað nýtt og nýtilegt.

Um daginn hlustaði ég á einlægt og fallegt viðtal við Nicholas Pearson, ritstjóra Hilary Mantel, þar sem hann lýsti samstarfi sínu við hana, sem fólst víst aðallega í því að lesa handritið hennar í stórum bútum og hvetja hana áfram frekar en að vera að eiga við textann hennar. (Lafði Hilary var víst ekki mikið í því að senda frá sér neitt sem hún var ekki búin að nostra við í töluverðan tíma einsömul.) Ég veit að margir höfundar velja þessa leið, að leyfa yfirlesurum sínum, hvort sem það eru vinir og kunningjar eða ritstjórar og agentar, að lesa kaflana sína jafnóðum á meðan verkið er í vinnslu. Sjálfur hef ég alltaf verið hálf hræddur við slíka opinberun, þótt ég hafi auðvitað aldrei hellt mér út í neitt af sömu stærðargráðu og Thomas Cromwell-þríleik Mantels, sem átti nú víst bara að vera ein bók upphaflega, þar til hún neyddist til að horfast í augu við það að hún var að detta í 400 blaðsíður og það var bara rétt búið að afhausa Thomas More og Hinrik áttundi varla byrjaður að gjóa augunum í átt að Jane Seymour.

Ég er búinn að vera frekar obsessed með Lafði Hilary undanfarið ár eða svo

Fyrir mér hafa skrifin nefnilega alltaf verið hálfgerður skriðjökull. Þau mjaka sér löturhægt framávið, knúin áfram af surgandi þrýstingi og fargi sem er samansett af einhvers konar bræðingi af viljastyrki og sjálfsblekkingu; þeirri trú að það sem verið er að reyna að fanga í orðum sé þess virði að leiða til lykta og koma í temmilega fast form. Þetta farg sem knýr skrifin áfram getur verið ansi duttlungafullt og lítið þarf til að allt stoppi, sérstaklega ef ég fer að rýna um of í það hvort ég stefni nú örugglega í rétta átt; hvort þetta sé ennþá sama bókin eða sama sagan og ég fór af stað með. Ég reyni því iðulega að klína einhvers konar enda á verkið áður en ég afhendi það til yfirlestrar, af ótta við að missa dampinn og ljúka verkinu aldrei ef ég gef mér færi á að líta upp og ná áttum.

Því miður þýðir þessi einstrengingsháttur að freistingin til að stytta sér leið í átt að endanum getur orðið mér um of, sérstaklega á seinni stigum þegar framvindan er farin að taka skýra stefnu. Á þeim tímapunkti er upplifunin oftar en ekki einmitt sú að ég fái engu ráðið um stefnuna sem sagan hefur tekið. Ég neyðist bara til að lúta að lögum frásagnarinnar og þóknast duttlungum hennar eftir bestu getu, eins og einhverskonar vanhæfur og óöruggur guð sem er bara að reyna að gera það besta úr málunum. Mantel vissi þetta. Í ritgerðinni „Persons from Porlock“, sem má finna í nýútkomnu greinasafni hennar Memoirs of my Former Self, gengst hún við því að rithöfundar séu í raun hálgerðir hræsnarar þegar þeir gefa fólki það ráð að slökkva á innri gagnrýnandanum og byrja bara að skrifa til að fylla blaðsíðuna af orðum sem hægt sé að lesa yfir og laga seinna:

You give this advice but you can’t always take it. You dread setting off down any one narrative path, because you know your choice will make most of the others impossible. Select one, write it and it begins to seem in some sense preordained, natural correct; the other options fade from memory. Fear of commitment lies behind the fear of writing.

(Manneskjan frá Porlock sem ritgerðin dregur titilinn sinn af er vísun í dularfullan gest frá þorpinu Porlock sem heimsótti Samuel Taylor Coleridge í einhverjum ónefndum erindagjörðum mitt í því að hann var að hripa niður magnum ópus sinn um Kubla Kahn, sem birtist honum í heild sinni í draumi eða (líklega) í ópíumvímu. Þessi ónefndi gestur olli því að Coleridge komst aldrei í að klára ljóðið, sem fyllir þó heilar 54 línur.)

Lafði Hilary úti að spóka sig, örugglega að skoða einhverjar rústir

Það er einmitt á þessu stigi, þegar frásögnin virðist vita upp á hár hvað hún vill fá frá mér, sem ég byrja að reyna að víkja mér undan ákalli hennar, stytta mér leið og skrifa mig framhjá hinu og þessu. Senum og þemum sem ég veit að ég er bara hreinlega ekki nógu góður höfundur til að takast á við enn. Ég kann nefnilega í raun bara eina leið til að skrifa, og það er að ráðast í verkefni eða bók sem ég veit að ég ræð ekki við, í þeirri von að á meðan á skrifunum stendur takist mér að vaxa nægilega sem höfundur til að standa á endanum uppi sem höfundurinn sem var fær um að skrifa þessa bók. Þannig byrjaði ég fyrst að skrifa og þannig skrifa ég enn í dag: án þess að vera alveg viss um að ég geti það.

Þessi tilhneiging til að „klína enda á handritið“ gerir það að verkum að oftast þarf ég að leggjast í umtalsverð endurskrif eftir að ég fer að hleypa yfirlesurum inn í verkið, og þeir taka að benda á allar gloppurnar og helgidagana sem mér yfirsást. Yfirleitt erum við sammála um að þessi afsláttur sem ég reyndi að gefa sjálfum mér á lokaspretti mínum í átt að endanum sé ekki sögunni samboðinn; að bókin eigi skilið betri höfund en svo.

Á nýafstaðinni bókmenntahátíð gaf Claire Keegan skrifandi fólki það ráð að senda aldrei verkin sín til yfirlestrar þegar þau væru spennt og hæstánægð með skrifin, því þá væri augljóslega ennþá ýmislegt sem ætti eftir að laga. Það væri ekki fyrr en þú værir dauðuppgefinn og kominn með nóg sem þú gætir verið viss um að þú værir búinn að gera allt sem í eigin valdi stendur. Ég hef oftar en einu sinni brotið þessa reglu og upplifað svekkelsið sem því fylgir að fá aftur í hausinn útkrotað handrit sem þú hélst að væri meira og minna tilbúið. Vikuna á eftir, þegar þú meikar loksins að skoða hrafnaspark yfirlesarans almennilega, neyðistu iðulega til að viðurkenna að ábendingarnar eiga algjörlega rétt á sér og að það er ekki boðlegt að skauta framhjá þeim. Kannski væri best að vera bara eilítið blíðari við sjálfan sig, að sættast við það að þetta svekkelsi og það að komast yfir það sé á einn eða annan hátt bara hluti af ferlinu. Ferlinu mínu, að minnsta kosti.

Ég stend mig einmitt stundum að dagdraumum um að vera annarskonar rithöfundur en ég er. Þá á ég ekki við það að vera höfundur sem skrifar eitthvað allt annað, per se, heldur frekar að vera með eitthvað allt annað ferli á bak við skrifin. Kannski ferli sem myndi innihalda glás af póst-it miðum, hóp af yfirlesurum og skýrar beinagrindur sem fylgt er eftir samkvæmt hárnákvæmri tímalínu. Líklega er þetta einhver gamall dagdraumur frá því þegar ég las í fyrsta sinn That Crafty Feeling ritgerðina hennar Zadie Smith, þar sem hún skiptir höfundum niður í annað hvort Macro Planners eða Micro Managers. Hugmyndafræði sem mig grunar að ég hafi tekið full bókstaflega þegar ég las þessi skrif fyrst sem ritlistarnemi með ekkert í farteskinu nema handfylli af 3-4000 orða smásögum.

Í seinni tíð hef ég lært að kunna að meta eigin ferli og fundið leiðir til að gera það skilvirkara og öruggara, bæði fyrir skrifin og fyrir lífið, því eitthvað verður maður líka að gera, hugsa, borða og elska þegar maður er ekki að skrifa. Mér er þó ennþá tamt að koma mér upp ýmiskonar „stillönsum“, eins og Z.S. kallar það, til að príla í og styðja mig við við skrifin; reglum sem ég tel mér trú um að skipti sköpum til að bókin gangi upp. Sumt er efnislegt: þetta margir kaflar í svona mörgum hlutum, þetta mikill orðafjöldi hver og þessi og þessi tilvísun í þennan og þennan höfund. Flest snýr þó meira að venjum mínum á bak við skrifborðið: að fá mér sama morgunmatinn á hverjum morgni og ganga sömu leiðina á skrifstofuna, vera mættur þar á tilsettum tíma og skrifa sama orðafjölda í hvert sinn. Ég hef þó rekið mig á að mikið af þessari dogmatík gerir lítið annað en að þvælast fyrir, eða gefa mér ærnar afsakanir til að skrifa ekki neitt af því að rútínan var bara „eitthvað off“ í dag.

Á meðan ég var að skrifa fyrsta uppkastið að bókinni sem ég er að vinna að núna sannfærði ég sjálfan mig t.a.m. um að ég mætti alls ekki lesa neitt yfir þar til ég væri búinn að skrifa endann á bókina, og var því með einfalt línubil allan tímann á meðan ég var að skrifa. Dópamínrössið þegar ég skipti yfir í tvöfalt línubil og blaðsíðufjöldinn rauk upp um helming var vissulega ansi dásamlegt, en síðan þá hef ég þurft að súpa seyðið af þessari sérvisku og fara til baka og laga ýmislegt sem ég hefði örugglega rekið augun í fyrr ef ég hefði gefið sjálfum mér aðeins meiri tíma til að dútla við skrifin.

Þannig þarf ég sífellt að minna sjálfan mig á að himnan á milli skrifstofunnar og heimsins er í raun mun þynnri en ég hef talið mér trú um. Vinnan sem felst í því að skrifa bók á sér stað úti um víðan völl, ekki bara á bak við skrifborðið. Einhvers staðar á ég einmitt miða sem ég hripaði á þessa áminningu frá Umberto Eco, sem kemur úr Paris Review viðtalinu hans, og það væri kannski ekki vitlaust að hengja miðann þann fyrir ofan skrifborðið mitt, ef ég finn hann aftur:

Our lives are full of interstices. This morning you rang, but then you had to wait for the elevator, and several seconds elapsed before you showed up at the door. During those seconds, waiting for you, I was thinking of this new piece I’m writing. I can work in the water closet, in the train. While swimming I produce a lot of things, especially in the sea. Less so in the bathtub, but there too.

Eco með geggjað kaskeiti

Eco var náttúrulega svo lánsamur að lifa og hrærast í heimi þar sem allir gengu ekki um með sinn persónulega, óþrjótandi skemmtara í vasanum. Skemmtara sem hægt er að draga fram hvenær sem er til að fylla upp í hverja einustu litlu glufu í deginum með einhverju skemmtilegu sem fangar athygli okkar og sér til þess að við séum ekki að sóa orku í óþarfa heilabrot. Eina reglan sem ég hef reynt að halda í og hef óbilandi trú á er að vera ekki með neina samfélagsmiðla á símanum mínum og skilja heyrnatólin mín eftir heima á meðan ég er djúpt sokkinn í skrif, svo að ég freistist ekki til að setja hlaðvarp í gang frekar en að leyfa huganum að reika á göngutúrum mínum til og frá skrifstofunni.

Auðvitað enda ég oftar en ekki á að brjóta þessa reglu og stinga einhverju hjákátlegu mali í eyrun í von um að yfirgnæfa áhyggjurnar yfir því hvernig í ósköpunum ég eigi að skrifa mig út úr senunni sem ég veit að bíður mín á skrifstofunni. Maður er ekki agaðari eða heilagri en svo. En þá hugga ég mig við það að kannski sé ég bara eftir allt saman ekki ennþá orðinn höfundurinn sem er nógu snjall til að skrifa þá senu. Að kannski verði ég ekki sá höfundur fyrr en á morgun eða hinn daginn.

Þannig mjakast skriðjökullinn áfram, ár frá ári, einn þumlung í einu.

Sjáumst!

Posted on

REASONS NOT TO VISIT ICELAND

I was asked to write a pitch for an unnamed publication about things to do in Reykjavík during a layover. I didn’t get it (for some reason) but I had fun writing it and thought I might share it.

In 2001, when I was 17, I moved from Mosfellsbær, a hamlet of Reykjavík, into the city centre. Aside from several years spent overseas, I have lived here ever since; a true Reykjavík miðbæjarrotta (downtown rat). As a resident of Reykjavík, I have borne witness to the changes that the ongoing tourism boom has wrought on the city and Iceland as a whole. Since the millennia, tourists have devolved from welcomed guests in our homes, cafés and communal spaces, to social pariahs ushered into a penned-off, artificial world that presents a disorienting cartoon vision of what it means to “experience Iceland”. This strange, alternative dimension consists of set-design environments that very few Icelanders ever set foot in, e.g. artificially constructed ice caves, “secret” lagoons with ample parking, Potemkin-Viking villages, and virtual-reality rides of natural wonders barely an hour’s drive away. In this landscape, English reigns supreme, the Icelandic language being pushed to the fringes of signposts, shopfronts and menus. Many locations have even received new Disneyland-monikers, such as Rainbow Street (Skólavörðustígur) and Diamond Beach (Eystri-Fellsfjara).

As an Icelander, I obviously find this development incredibly frustrating and threatening to my culture and my language. Much like the love-lock-strewn park benches and fences left behind when the tourists return to their homes, our everyday environment is being permanently altered for the sake of visitors, some of whom are spending less than 24 hours of their lives here. Still, having travelled to other countries and cities facing a similar defacing in the service of their own tourism economy, I can only imagine that the guardrails that this sort of fabrication of a nation’s identity inflicts upon visitors’ experiences must be a nuisance to the tourists also. As the saying goes: “The tourist, by his very being, ruins the experience he seeks.”

In this light, a major theme of my piece would be an attempt to provide travelers with the means of experiencing Reykjavík from the point of view of its actual residents, offering guides and insights into the cultural environments that the locals frequent, rather than the theme-park Reykjavík that has risen like a warped shadow city over the past two decades. I would also seek to provide visitors with ways and means of respectfully and enthusiastically interacting with Reykjavík’s residents, many of whom feel entirely submerged by the continuous waves of tourists being dropped off in their previously underpopulated city and remain guarded against even the friendliest greeting. In this way, I would aim to create a footnoted guide to the real Reykjavík, the one that can still be found behind the disorienting fun-house-mirror reflection that the curious traveler is currently faced with on their first visit to Iceland.

Posted on

SKILADAGAR, SKULDADAGAR OG LÍFIÐ ÁN SPOTIFY

Það er orðið svolítið síðan ég settist síðast niður til að skrifa eitthvað sem átti sér ekki skýran tilgang. Þ.e.a.s. það er orðið svolítið síðan ég settist síðast niður til að blogga. Í það sinn varð mér það á að vinda mér inn í listamannalaunaumræðuna. Ætlun mín var nú reyndar bara að láta vita að ég hefði ekki hlotið listamannalaun í þetta sinn, og að það væri allt í lagi. Ég hefði ekkert endilega búist við því og væri með ýmsa varnagla í lífinu til að tryggja sjálfum mér tíma og andrými til að skrifa með og án listamannalauna. Það runnu þó á mig tvær grímur þegar mér varð litið á fésbókina og sá að þar voru það nær eingöngu við félagarnir í karlar-rétt-yfir-fertugt klúbbnum sem vorum að barma okkur yfir listamannalaunaleysi. Ég hef jafnvel séð mitt eigið nafn einu sinni eða tvisvar á listum af ungum (a-hömm!) karlhöfundum sem hafi verið slaufað af ritlaunanefndinni. Hvers eiga ungir strákar sem langar að lesa að gjalda? Hvað eiga þeir eiginlega að lesa!? Einhverjar stelpur, eða!?

Þegar farið var að týna í hólfin í réttinni kom þó í ljós að það voru nú alveg nokkrir hrútar þarna eftir allt, meira segja bara smá stóð. Kannski voru þetta því óþarfa áhyggjur, enda er hreinlega ekkert skrítið við það að fá ekki listamannalaun. Það er í raun bara eðlilegasti hlutur í heimi. Ég þekki fullt af fólki sem aldrei hefur fengið listamannalaun, og sum þeirra hafa meira að segja sótt um. Annars leiðist mér hvernig umræðan um listamannalaunin hefur teygt svona svakalega úr sér yfir árið og er orðin eins og Eurovision, sem í minni æsku var bara eitt til tvö kvöld á ári en er núna orðið meginstólpinn í skemmtidagskrá RÚV allt árið um kring. Samt heyrir maður varla lengur í kverúlöntunum úti í bæ sem nöldra yfir því að verið sé að henda aumingjakaupi í auðnuleysingja því það er of mikill hávaði í okkur listabrókunum sjálfum. Nóg um það.

Þótt ég hafi ekki verið að skrifa neitt á þessum vettvangi hér hef ég þó náð að koma frá mér einhverjum launuðum orðum annars staðar. Ég skrifaði um Veðurfregnir og jarðarfarir eftir Maó Alheimsdóttur fyrir Tímarit Máls og menningar, um Gólem eftir Steinar Braga fyrir Bókmenntavefinn, og núna síðast um Söguna af svartri geit eftir tamílska höfundinn Perumal Murugan, í þýðingu Elísu Bjargar Þorsteinsdóttur, aftur fyrir Bókmenntavefinn. Jólabókaflóðið í fyrra var í raun í fyrsta sinn sem ég hætti mér út í það að skrifa gagnrýni um bækur sem fella mætti undir orðskrípið „fagurbókmenntir“ – ef frá eru taldar allar 150-200 orða umsagnirnar um íslenskar bækur fáanlegar á ensku sem ég seldi Icelandair og Reykjavík Grapevine til skiptis þegar ég var auralaus í New York að vinna að Stol. Þær umsagnir eru reyndar líka allar aðgengilegar á Bókmenntavefnum, og þar er líka að finna eitthvað af gagnrýni sem ég hef skrifað í gegnum árin um glæpasögur eftir t.d. Ragnar Jónasson, Skúla Sigurðsson, Lilju Sigurðar og Evu Björg Ægisdóttur. Þangað til í desember síðastliðinn taldi ég það nefnilega skyldu mína að vera ekki að svamla sem gagnrýnandi í sömu tjörn og ég verpi við sem höfundur (eða eitthvað svoleiðis) . Hinsvegar elska ég glæpasögur og hef lesið ógrynni af þeim, en égnálgast þær alltaf frekar sem lesandi en sem höfundur – þótt auðvitað daðri ég oft við tilhugsunina um að spreyta mig við formið einn daginn.

Haustið í fyrra fór ég þó að hugsa hvort þetta væri ekki heldur egósentrísk gunguhegðun, að halda að álit mitt á prenti eða skjá skipti þvílíkum sköpum fyrir aðra höfunda að ég ætti á hættu að vera borinn út úr bænum á stálbita þakinn tjöru og fjöðrum. (Lásuð þið ekki líka Lukku Láka í denn?) Þar að auki heyrist mér allir höfundar sammála um að það sé sár vöntun á bókmenntagagnrýni í íslenskri menningarumfjöllun, sérstaklega eftir að Fréttablaðið hvarf af sjónarsviðinu, að maður tali nú ekki um fráfall hans elsku Ásgeirs H., sem einn og sér skilur eftir sig gífurlegt magn af vönduðum og læsilegum bókadómum í Heimildinni og á Menningarsmyglinu sínu. Það er líka bara alltaf svo yndislegt og gefandi að skrifa fyrir hana Úllu á Bókmenntavefnum því hún leyfir manni að teygja lopann eins og maður þarf til að koma að bæði því góða og því slæma og biður mann aldrei um að gefa bókum stjörnur, fiðrildi, pony-hesta eða aðrar leikskólaeinkunnir. Þar að auki leyfir hún manni að skemmta sér við skrifin og komast upp með óskunda á borð við að tala um Scott Bakula og vísa í Quantum Leap þegar maður á að vera að skrifa um eitthvað allt annað.

Annars er ég að lesa The Siren’s Call eftir Chris Hayes þessa dagana, um það efnahagskerfi athyglinnar sem við búum við í dag. Þar er því meðal annars haldið fram að það að láta sér leiðast sé í raun afsprengi kapítalismans, og að ólíkt okkur sem förum í panikk ef við gleymum símanum úti í bíl þá óttist hirðingjaþjóðir og útnáraættlbálkar það ekki að sitja ein með hugsunum sínum og stara út í loftið þegar ekkert er í gangi. Ég hef reynt að taka þetta til mín og er mikið í því að stara upp í skýin þessa dagana, eða fylgjast með hvernig berir aspartopparnir fyrir utan Austurbæjarskóla vagga fram og til baka eins og risastór skynfæri í golunni.

Til að hafa eitthvað markvissara til að gleyma mér í líka er ég að dunda mér í gegnum allar bækur P.D. James um ljóðskáldið og lögregluforingjann Adam Dalgliesh. Ég hef alltaf vitað af P.D. James og man eftir bókunum hennar hér og þar á heimilinu í barnæsku minni, með heillandi titlum á borð við Ekki kvennmannsverk og Saklaust blóð, og varð síðan ennþá forvitnari þegar ég uppgötvaði að hún hefði skrifað bókina sem hin ágæta en ansi svartsýna kvikmynd Children of Men er byggð á. Ég sá hinsvegar fram á að tíminn væri orðinn naumur til að renna í gegnum þessar bækur núna þegar RÚV er byrjað að sýna þessa fínu nýju seríu um Dalgliesh, sem er leikinn af Bertie Carvel, sem ég hugsa samt alltaf um sem Jonathan Strange, eftir að hann lék hann eftirminnilega í seríu byggðri á bók Suzanne Clarke um þá félaga Mr. Norrell og Jonathan Strange . Mér þykir Carvel ná lögregluforingjanum samanbitna ansi vel, þar sem hann geysist um sveitir á Jagúarnum sínum (sem er reyndar Cooper Bristol í bókunum, allavega þar sem ég er kominn) og leysir morðmál á milli þess sem hann bregður sér í svarta rúllukragapeysu og flytur ljóðin sín á reykmettuðum bóhemklúbbum.

Lögreglufulltrúinn Adam Dalgliesh á góðri stundu

Blessunarlega er ég að lesa bækurnar á Kobo-rafbókalesaranum mínum og get því nýtt mér innbyggðu orðabókina, þar sem James er sannarlega óhrædd við að nota stóru orðin í skrifum sínum. Það verður að segjast að glæpasögurnar hennar eru á margan hátt ansi krefjandi. Hún ætlast greinilega til mikils af lesendum sínum, sem þurfa að halda utan um óvenju stór persónugallerí og flóknar tímalínur. Þar að auki fylgir James greinilega gömlu og gleymdu gullnu reglu morðgátunnar sem kveður á um að lesandinn eigi alltaf að eiga jafn mikinn möguleika á að leysa gátuna og aðalsöguhetja bókarinnar. Lausnin er þannig alltaf á einn eða annan hátt í sjónmáli, og í sumum tilvikum er hún svo augljós að manni kom hún ekki einu sinni til hugar. Ég er að fara á Doomcember í næstu viku að sjá ítöslsku sækadelíadrónmeistarana í UFOMammut og fleiri bönd, og reikna ég með að vera með Dalgliesh í vasanum til að grípa í á milli setta á meðan verið er að stafla og stilla magnaraveggina sem eiga efalaust eftir að príða sviðið í Hellinum úti á Granda.

Það minnir mig á: ég lét loks af því verða að segja upp Spotify, sem hefur verið á stefnuskránni ansi lengi. Útslagið gerðu fréttir af því að þeir hefðu lagt töluvert fjármagn til embættistökuathöfn Trumps, en aðallega var ástæðan svosem bara vonin um að finna alvöru vettvang til að hlusta á og grúska í tónlist, en ekki einhvern gervigreindar algóritma sem borgar listamönnum öreindir af krónu fyrir hverja hlustun. Ég hef svosem lengi verið virkur á Bandcamp og keypt plötur þar beint af kúnni, en það er auðvitað mestmegnis bara heimili fyrir jaðardót og furðufugla, þótt það gleðji mig að sjá að íslenskir tónlistarmenn séu farnir að nota þennan vettvang í meira mæli, samanber nýja platan hans Kött Grá Pjé, sem er eiginlega það ferskasta og skemmtilegasta sem ég hef heyrt í íslensku hipphoppi í ansi langana tíma (ekki að ég sé endilega með alla putta á púlsinum þar).

Nýjustu Bandcamp-fjárfestingar undirritaðs

Það sem maður óneitanlega saknar samt á Bandcamp, sem hampar umfram allt albúmminu sem heilstæðu verki sem listamaðurinn hefur raðað saman og dútlað við, eru óhjákvæmilega allir þessir spilunarlistar sem maður getur látið rúlla í bakgrunninum og/eða uppgötvað eitthvað nýtt og ferskt á. Svo fattaði ég að það eru auðvitað til þúsundir grilljóna af dásamlegum útvarpsstöðvum allstaðar að úr heiminum sem standa mér til boða og eru í gangi allan sólahringinn. Ég náði mér því í Simple Radio-appið og núna þegar ég nenni ekki að velja plötu sjálfur opna ég það og kveiki á t.d. WKCR, sem er djass stöð Columbia háskólans, eða einhverri af stöðvunum fjórum sem WFMU í New York rekur, þar sem er alltaf hægt að finna eitthvað dásamlegt, t.a.m. þáttinn hennar Monu eða Feelings með Michelle with one L. Það er eitthvað huggulegt við það að sitja og hlusta á playslista sem maður veit að hefur verið klambrað saman af einhverjum tónlistarlúða í öðru landi, frekar en algóritma, og þar að auki eru flestar þessar stöðvar reknar á hlustendaframlögum svo þær eru auglýsingalausar með öllu og allt skraf í minnihluta, bara tónlist, tónlist, tónlist. Til viðbótar við þetta var mér bent á hina stórkostlegu heimasíðu (og app) Radio Garden, sem gerir þér kleift að ráfa um hnöttinn í leit að einhverju sem gleður vort eyra. Ef maður vill svo ganga ennþá lengra er líka hægt að kíkja á heimasíðuna Drive & Listen, þar sem maður getur lötrað í gegnum umferðina í til dæmis Lima eða Buenos Aires með local útvarpsstöð í botni.

Mikið getur nú internetið verið dásamlegt.

Stundum.

Posted on

ISS, ÞAÐ ER EKKI EINS OG MAÐUR GETI LIFAÐ Á ÞESSU HVORT EÐ ER!

Fékk ekki ritlaun en drullaðist loksins út að hlaupa í frostinu.

Engin listamannalaun í ár, aftur, eins og ég var svo sem búinn að búa mig undir. Ætli ég og nefndin séum ekki bara sammála um að ég þurfi að fara að koma þessu blessaða handriti frá mér.

Skeytinu frá Rannís fylgdu allavegana mjög hvetjandi skilaboð (reyndar ekki nægilega vel prófarkarlesin) þar sem umsókninni var hælt og ég var hvattur til að sækja aftur um að ári. Það er ágætt að vera loksins farinn að fá einhverja smá svörun varðandi umsóknina sjálfa. Það hefur lengi verið kallað eftir því og Rannís verið gagnrýnt fyrir að gefa ekkert uppi um ástæður þess að fólk þarf að mæta í brauðraðirnar á komandi ári. Reyndar sé ég á samfélagsmiðlum marga sem eru sármóðgaðir og mótmæla rökum nefndarinnar fyrir að hafna umsókninni þeirra, og ég skil það vel. Það hlýtur að vera svekkelsi á svekkelsi ofan að vera neitað um laun og þurfa í leiðinni að hlusta á það að umsóknin manns eða maður sjálfur hafi bara ekki dugað til. Persónulega finnst mér betra að fá einhver svör en að eiga við andlitslaust báknið, og verð bara að vona að ég væri sama sinnis ef ég hefði fengið neikvæðari umsögn.

Eins og venjulega þá reyni ég að hugga mig við það kannski hafi vandamálið einmitt ekki verið að mín umsókn eða mín bók var ekki nógu góð, heldur frekar að það var bara svo mikið af öðru spennandi dóti sem aðrir voru að leggja fram. Þetta er auðvitað óttalegur Pollíönuleikur, en ég veit það að fólkið í þessum nefndum eru ekki neinir listhatandi blýantsnagarar, og að ef þau mættu ráða fengju efalaust allir og amma þeirra pening. Kerfið sjálft er bara svo hræðilega takmarkað, ekki bara launakerfið heldur bara allt sem snýr að útgáfu íslenskra bóka og afkomu höfunda, þrátt fyrir mikið og ötult starf margra sem er umhugað um að viðhalda íslenskum bókmenntum. 

Það er erfitt að tala um listamannalaun, og þá sérstaklega um að hafa ekki fengið þau, án þess að fá yfir sig holskeflu af hjartaknús- og grátköllum, og jafnvel nokkra svona fokreiða yglibrúnakalla líka. Ég ætla samt bara að segja að mér er engin sérstök vorkunn í þessu samhengi. Ég hef nokkrum sinnum fengið ritlaun, jafnvel oftar en ýmsir höfundar sem fóru af stað á svipuðum tíma og ég og hafa á sama tímabili gefið út fleiri bækur og fengið meira umtal. Ef einhver þeirra er í ár loksins að uppskera fyrir alla sína vinnu þá samgleðst ég þeim innilega og fagna því.

Ég veit ekki afhverju mér hefur gengið betur við fiskeríið en mörgum í gegnum tíðina en hef þó lagt mig í líma við að bjóða fram hjálp við umsóknargerð og ráðleggja öðrum höfundum hvernig best sé að „selja sig“, þá sérstaklega þeim sem eru að sækja um í fyrsta sinn. Allar mínar ábendingar eru þó bornar fram undir þeim formerkjum að ég hafi ekki hugmynd um af hverju mínar umsóknir hafi stundum hlotið náð nefndarinnar.

Ég hef nefnilega aldrei upplifað mig neitt sérstaklega “í náðinni”, en kannski virkar það að vera í náðinni bara eins og flest önnur forréttindi; allir aðrir virðast sjá þau nema maður sjálfur. Í raun hefur mér alltaf fundist ég vera hálfgerður hornkarl í íslenskri bókmenntasenu, sem á sér þó fleiri horn en hundraðhliða Dungeons-n-Dragons teningur. Það byggist líklega á því að ég gekk aldrei í Háskóla Íslands heldur fór í einhverju ungæðingskasti beint til Englands í BA-nám, og síðan til Glasgow í ritlistarnám. Í bæði skiptin sem ég kom heim eftir þessi nám upplifði ég mig einstaklega umkomulausan og fyrir utan allar klíkur, og fannst stórskrítið hvernig öllum virtist standa á sama um þessa fínu og fokdýru menntun mína nema Lánasjóði íslenskra námsmanna, sem minnir mig enn þann dag í dag á hana í hverjum mánuði. Í seinni tíð hef ég þó byrjað að átta mig á því að flestir aðrir virðast á einn eða annan hátt upplifa sama óöryggið, að allir aðrir séu í klíkunni nema þau sjálf.

Síðan 2021, þegar mér var líka hafnað um listamannalaun, og var í raun alveg í rusli yfir því, með ekkert annað á dagskrá fyrir komandi ár og skattaskuld á bakinu fyrir ritlaunin sem ég hlaut árið áður, hef ég reynt hvað ég get að finna aðrar leiðir til að láta þetta allt saman ganga upp en að þurfa að treysta á ritlaunaúthlutun. Undanfarið ár hef ég verið í fullri vinnu og reynt að skrifa meðfram því, sem hefur án efa gert mig að afkastaminni höfundi, þótt að það sé alveg þess virði að reikna inn í dæmið alla þá orku sem fer í sligandi afkomukvíða þegar maður er á ritlaunum, og getur oft étið upp heilu dagana engu síður en að vera 100% launamaður annars staðar. Hvað þá umstangið sem fer í ýmiskonar bókhaldsstúss sem höfundar verða að finna út úr sjálfir eða borga endurskoðanda fyrir að taka að sér.

Litla leyndarmálið um ritlaunin er nefnilega þetta: Það er ekki hægt að lifa á þessu hvort eð er. Ekki til lengdar, a.m.k. Jafnvel þegar þú ert kominn í góða rútínu við koma út bókum sem gagnrýnendur hampa á tveggja ára fresti, þá veistu aldrei hvenær verður skrúfað fyrir kranann og lágmarks reiknaða endurgjaldið sem þú skráðir á þig í fyrra í von um að teygja sex mánuðina sem þér var úthlutað í þá tólf sem þú sóttir um kemur í hausinn á þér þegar þú ætlar að brúa bilið í næstu vinnu með atvinnuleysisbótum. Að maður tali ekki um ef þú þarft að sækja þér fæðingarorlof eða aðrar tekjutengdar tryggingar. Höfundar sem hafa hlotið hin íslensku bókmenntaverðlaun og eru lesnir vítt og breitt um heiminn geta alveg eins lent í því að vera synjað um launin sín og litlir fiskar sem eru að reyna að láta enda ná saman samhliða því að elta sína köllun. Hvort sem þú ert með bakland eður ei þá er þetta djobb mestmegnis bara fyrir fólk á barmi kulnunar sem kann að skrimta eða fólk sem er tilbúið að sætta sig við ritstörf sem hliðargigg eða hobbí. Ég hef verið í síðarnefnda hópnum undanfarin tvö ár eftir að hafa reynt í nokkur ár að viðhalda þeim þykjustuleik að 66% listamannaalaun í verktakagreiðslu sé það sama og full mánaðarlaun.

Kannski er málið bara að gefast upp á þeirri draumsýn að hægt sé að vera íslenskur rithöfundur í fullu starfi og tileinka sér meira af DIY-menningunni sem ég þekki úr hardcore og pönk senunni, þar sem eru engir peningar í spilinu. Mér sýnist margir höfundar nú þegar vera farnir að gera það, miðað við þá miklu sjálfsútgáfu sem við sjáum í ár. Hvort þessi þróun eigi eftir að skila sér í illa prófarkalesnum og hrútleiðinlegum bókum eða frjálsari, djarfari og meira spennandi bókmenntaflóru verður bara að koma í ljós, en ég hallast að hinu síðara. Síðan þarf bara að ala upp lesendur sem sjá (líkt og fólk sem hlustar á skrítna og ósöluvænlega öskurtónlist veit svo vel) að ef þeir vilja fá meira af góða stöffinu þá verða þeir að gjöra svo vel að styðja listafólkið sitt prívat og persónulega; mæta á upplestra og kaupa bækurnar, helst beint af höfundi með beinhörðum peningum sem hægt er að fela undan skatti, frekar en að hlusta á allan katalóginn á Storytel og vera foj yfir því að nýjasta bókin sé ekki enn dottin inn.

Jæja, þá er maður kominn hættulega langt inn á yfirráðasvæði hjartaknúsandi broskallanna. Í staðinn slæ ég út með mynd af ungum manni í mosspitti upp úr síðustu aldamótum, þegar það var alltaf hægt að finna áfengislausa tónleika sem maður komst inn á, allir voru vinir í pittinum (þótt sumir færu heim með glóðaraugu), og enginn fékk borgað neitt. Ekki fullkomið, en djöfull var þetta gaman.

Posted on

TÁR, BROS OG TAKKASÍMAR

Jæja, umsókn um listamannalaun 2025 hefur verið lögð inn. Ég ýtti á „senda inn“ takkann í síðustu viku, eftir að hafa dútlað mér eins lengi og ég gat við að endurskrifa og styrkja ritsýnin sem ég lét fylgja umsókninni. Umsóknin sjálf var frekar lítið breytt frá því í fyrra, skiljanlega þar sem ég fékk enga úthlutun fyrir 2024 og tíminn til að skrifa hefur því verið takmarkaður undanfarið ár, á meðan ég hef verið í fullu starfi og notið góðs af öllum þeim fríðindum sem því fylgja að fá launaseðil í hverjum mánuði sem er nú þegar búið að borga alla skatta og öll gjöld af. Ég fékk meira að segja að kíkja í heimsókn til hans Jóa í Bara bækur um daginn til að ræða um dagvinnuna mína, og hann klippti samtalið okkar til eins og honum einum er lagið og lét mig til að hljóma eins og ég vissi alveg upp á 10 um hvað ég væri að tala. Því til viðbótar má nefna að ég var líka í Endastöðinni í þar síðustu viku, en þar var ég meira bara að gasa um listir og skrif almennt, svo ég sé það meira sem hluta af höfundastarfinu mínu (eða hobbíinu, eftir því hvar ég sæki laun mín hverju sinni).

Maður er samt farinn að vera ansi lunkinn í að stela klukkutíma hér og klukkutíma þar til þess að skrifa á kvöldin eða eftir vinnu. Ein blessunin sem fylgt hefur túristafaraldrinum er það að einhver af kaffihúsunum standa opin frá klukkan 7 á morgnanna um helgar, til að taka á móti túristunum áður en þeir fara í dagsferðirnar sínar, þannig að núna þegar maður er meira og minna hættur að drolla á barnum og farinn að fara snemma í bólið getur maður rifið sig á fætur fyrir allar aldir á laugardögum eða sunnudögum og náð góðri törn þar áður en borgin vaknar. Þetta eru samt allt bráðabirgðalausnir. Fyrr eða síðar þarf maður að finna leið til að eyða lengri samhangandi tíma með handritinu, svo maður missi ekki tilfinninguna á milli lotna. Og til þess þarf maður peninga.

Ætli ég verði ekki að viðurkenna að ég hafi mögulega verið aðeins of mikil Pollýana gagnvart óörygginu og brasinu sem því fylgir að þurfa að „sækja um vinnuna sína aftur á hverju ári“, eins og EÖN kallar það, í skrifum mínum hérna. Þetta er fyrirkomulag sem er ekki í boði fyrir neinn annan en örvæntingarfullt fólk sem hefur, meðvitað eða ómeðvitað, hagað lífi sínu á þann máta í gegnum árin að það er fært um að þrífast í þessu viðvarandi fjárhagslega óöryggi sem því fylgir að treysta á styrki fyrir afkomu sína og afköst.

Ég er þó bara að reyna að gera það besta úr stöðunni, finna einhverja sköpunargleði í þessu blessaða umsóknarferli, nota það sem vettvang til að plana bækurnar sem mig langar að skrifa í framtíðinni – eitthvað sem ég er almennt frekar ragur við að gera í sjálfu skrifferlinu af ótta við að gera út af við dulúðina og uppgötvunarferlið sem fylgja því að renna temmilega blint í sjóinn. Mér finnst nefnilega best að gefa sjálfum mér nægilegt svigrúm til að geta uppgötvað eitthvað óvænt í skrifunum sjálfum; eitthvað sem ég átti ekki von á og hef ekki hugmynd um hvaðan kom. George Saunders hefur skrifað mikið um þetta uppgötvunarferli, um að skrifa eins og maður sé lesandi sem er að uppgötva textann jafnóðum. Ég er með bút úr viðtali við hann vistaðan í einni af möppunum þar sem ég geymi hina ýmsu skjávara sem birtast tilviljanakennt á öllum átta desktoppunum sem ég nýti hérna í tölvunni í mismunandi tilgangi. Þar stendur:

„…be open to whatever energy your text is actually presenting as opposed to what you think it’s presenting.“

Í sömu möppu hef ég líka vistað þetta heilræði frá Rebeccu Solnit til þeirra sem vilja gerast rithöfundar:

„Live below your means and keep your means low.“

≠

Ég tók skyndiákvörðun um daginn og keypti mér takkasíma. Fyrr um daginn hafði ég snúið öllu við hér heima í leit að gömlum Nokia-síma sem ég vissi að ég ætti í fórum mínum, en þegar ég fann hann loksins reyndist batteríið vera svo úttútnað að það var ekki lengur hægt að loka bakhliðinni á honum. Ég rölti því niður í Elko úti á Granda og greiddi 12.990 kr. fyrir glænýjan takkasíma. Nýi síminn er líka Nokia, rauður, með Snake og Tetris og einhverjum fleiri leikjum, frumstæðum vafra sem rétt dugar (með töluverðri þolinmæði) til að fletta upp opnunartímum verslana, niðurteljara og vekjaraklukku, rafrænum skilríkjum, bluetooth, 0,2 mb myndavél og slotti fyrir sd-kort þar sem ég vistaði nokkrar plötur sem ég hef keypt af Bandcamp í gegnum tíðina og get spilað á frumstæða MP3-spilara sem er líka að finna á tækinu.

Nýja tryllitækið

Ég var svosem búinn að vera að gæla við þessa hugmynd lengi, en útslagið var þetta nýlega viðtal við Zadies Smith, sem sjálf hefur aldrei átt snjallsíma, ef undanskildir eru þrír mánuðir árið 2010, þegar hún sá í hendi sér að hún myndi aldrei skrifa aðra bók ef hún héldi áfram að ganga með þessa græju í vasanum.

Þetta var kannski svosem ekkert svo stórt stökk fyrir mig, þar sem ég hef ekki verið með neina samfélagsmiðla á símanum mínum í nokkur ár, en ég var farinn að taka eftir því að jafnvel án samfélagsmiðla var ég farinn að kíkja ótæpilega mikið á símann til þess eins að skoða fréttamiðla á borð við Vísi eða Guardian í leit að einhverju til að fanga athyglina. Þannig var ég ennþá að missa af litlu glufunum í deginum þegar maður hefði í eina tíð bara starað út í loftið og mögulega rifjað upp löngu gleymt samtal við einhvern sem manni er annt um, eða kannski bara munað eftir brandara úr gömlum Simpson-þætti sem maður skildi aldrei sem krakki en fattar allt í einu núna þegar honum er skyndilega endurvarpað í huganum á meðan maður bíður eftir græna gönguljósinu á Hringbrautinni.

Eins og Zadie Smith orðar það:

I don’t want to talk through emotional hysteria. I just talk about the facts, and the facts of this technology is that it was designed as and is intended to be a behavior modification system. That is the right term for it. When you wake up in the morning and you turn to your social app, you are being instructed on what the issue of the day is, what to be interested in. The news has always played some element in doing that but this is total. So I might wake up in the morning and what interests me is an idea I’ve had or something I see out my window or what’s happening locally in front of me, what’s happening in my country, but the phone tells me exactly what to think about, where to think about it and often how to think about it.

And it’s not even to me the content of those thoughts. Like, there’s a lot of emphasis put on the kind of politics that are expressed on these platforms to the right or to the left. To me it’s the structure. It’s not the content of what’s on them, it’s that it’s structured in a certain way. That an argument is this long, that there are two sides to every debate, that they must be in fierce contests with each other, is actually structuring the way you think about thought. And I don’t think anyone of my age who knows anyone they knew in 2008 thinks that that person has not been seriously modified in many different directions, but the fundamental modification here is the same.

And that’s okay. All mediums modify you. Books modify you, TV modifies, you, radio modifies you, the social life of a 16th century village modifies you. But the question becomes: who do you want to be modified by and to what degree? That’s my only question. And when I look at the people who have designed these things, what they want, what their aims are, what they think a human being is or should be, the humans I know and love, this machinery is not worthy of them. That’s the best way I can put it.

Ég er samt ekki svo heilagur að ég sé á leiðinni niður á höfn til að henda snjallsímanum mínum í sjóinn. Ég mun áfram notast við hann heima við og á ferðinni sem einskonar mini, mini-ipad/myndavél sem ég get tengt við wifi-net þegar þess þarf. Ef ég kem einhvern tímann þessari blessuðu bók út mun ég að sjálfsögðu poppa SIM-kortinu aftur í iPhone-inn og hefja mína sprelligöngu á samfélagsmiðlum í von um að vekja áhuga lesenda.

Undanfarið hef ég samt verið að skilja snjallsímann eftir heima yfir daginn og notið þess að vera allsótengdur við upplýsingamaskínuna á meðan ég trítla í vinnuna eða ráfa um matvörubúðir borgarinnar í leit að lífrænum banönum. Enn sem komið er hefur þetta ekki komið að sök, en ég er nokkuð viss um að einhver staðar þarna úti bíði mín eitthvað stórfenglegt samskipta- eða samgönguklúður sem auðveldlega hefði verið hægt að afstýra ef ég hefði haft snjallsíma við höndina.

Eins og og Zadie Smith drepur á síðar í þessu sama viðtali þá verð ég að spyrja sjálfan mig á því augnabliki: hvort er verra, þetta hrikalega klúður sem þú ert að díla við núna, eða það að ganga um með snjallsíma í vasanum alla daga og vera háður öllum hans duttlungum?

≠

Lag dagsins er Get Well með Nothing. Ég er almennt ekki mikill shoegaze gaur en ég hef eilítið verið að hlusta á þá í fyrsta sinn undanfarið eftir að þeir sendu frá sér plötuna When No Birds Sang með uppáhaldsstrákunum mínum í Full of Hell. Plata ársins 2024, að mínu mati (þótt hún hafi reyndar komið út í desember 2023).